Í kjölfar bankahrunsins hefur verið settur talsverður fjöldi laga sem hafa það að markmiði að bæta fjárhagstöðu heimilanna, og ekki síst þeirra sem eru í vandræðum með að greiða af fasteignum. Þar sem lög þessi eru orðin æði mörg, og ekki alltaf sérlega einföld eða aðgengileg, er hér gerð tilraun til að skýra helstu atriði þeirra í stuttu máli.

Þessari grein er þó ekki ætlað að vera tæmandi upptalning á þeim úrræðum sem í boði eru. Íbúðalánasjóður hefur t.a.m. lengi boðið upp á ýmis úrræði vegna greiðsluörðugleika, sjá hér og fyrri umfjöllun um frestun afborgana hér. Frekari ráðgjöf vegna fjárhagsörðugleika er hægt að fá hjá Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og einnig er að finna upplýsingar um fjármál heimilanna á Ísland.is.

Rétt er að halda því til haga að lítið hefur gerst vegna bílalána (sem flest hver eru í erlendri mynt), en FÍB er að kanna hvað stjórnamálaflokkar hyggist gera varðandi greiðsluvanda almennings vegna slíkra lána.

Útgreiðsla séreignarsparnaðar
Í vor voru sett lög sem heimila fólki að taka út séreignarsparnað sinn, allt að einni milljón króna, þrátt fyrir að tilskyldum aldri (60 ár) hafi ekki verið náð og önnur skilyrði fyrir útgreiðslu séu ekki fyrir hendi. Inneignin er greidd með jöfnum mánaðarlegum greiðslum (í níu mánuði) og hægt er að sækja um útborgun þessa sparnaðar hjá vörsluaðila (banka, sparisjóði eða lífeyrissjóði) fram til 1. október 2010. Eftir sem áður þarf að greiða skatt af þessum fjármunum. Tilgangur laganna var að bæta stöðu fólks með því að auka þá fjármuni sem það hefur handa á milli og ekki er gerð krafa um að sparnaðinum sé ráðstafað til greiðslu skulda eða annars slíks eins og upphaflegar hugmyndir voru um.

Greiðslujöfnun fasteignaveðlána
Síðastliðið haust voru sett lög um greiðslujöfnun verðtryggða fasteignaveðlána einstaklinga. Um nokkuð flókið úrræði er að ræða en hægt er að fá ítarlegri upplýsingar á heimasíðu félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Greiðslujöfnun felur það í sér að í stað þess að borga verðbætur í samræmi við neysluvísitölu greiðir lántakandi af láninu í samræmi við sérstaka greiðslujöfnunarvísitölu. Lánið er þó eftir sem áður verðtryggt eins og samið var um við lántökuna og ef lántaki sem nýtir sér greiðslujöfnun borgar minna en sá sem borgar samkvæmt neysluvísitölu leggst mismunurinn við höfuðstólinn og ber vexti. Helsti munurinn á þessu úrræði og greiðsluaðlögun fasteignaveðlána er sá að ekki eru gerð skilyrði um að fólk sé í sérstökum fjárhagserfiðleikum til að geta nýtt sér greiðslujöfnun. Hins vegar þarf hver og einn að meta hvort greiðslujöfnun er honum í hag og hafi fólk efni á er væntanlega alltaf best að greiða lán í samræmi við það sem samið var um í upphafi. Þessi leið getur þó nýst þeim sem eiga í tímabundnum erfiðleikum en hafa ber í huga að þegar upp er staðið verður þessi leið að lokum dýrari fyrir lántaka.

Samkomulag um greiðslujöfnun gengistryggðra fasteignaveðlána einstaklinga
Viðskiptaráðuneytið, Samtök fjármálafyrirtækja og skilanefnd SPRON hafa gert með sér ofangreint samkomulag, sem bíður nú samþykktar samkeppnisyfirvalda. Samkomulagið felur það í sér að lántakandi (að því gefnu að lánið sé í skilum) getur gert samkomulag við lánveitanda um að greiðslubyrði af lánum fylgi þróun tekna og atvinnustigs (eins og greiðslujöfnunarvísitalan sem talað er um hér að ofan) en ekki gengisþróun. Mismunur bætist svo við höfuðstól skuldarinnar og ber vexti og kemur til greiðslu engu að síður, eftir atvikum með lengingu á lánstímanum. Þetta er því sambærilegt úrræði og kveðið er á um í lögum um greiðslujöfnun fasteignaveðlána og fjallað er um hér að framan.

Breytingar á lögum um stimpilgjald
Síðastliðið haust voru sett lög sem breyttu lögum um stimpilgjald (vegna skuldbreytinga) á þann veg að ekki er innheimt stimpilgjald vegna skilmálabreytinga á fasteignaveðskuldabréfum sem útgefin hafa verið af einstaklingum og hins vegar vegna nýrra veðskuldabréfa sem gefin eru út vegna vanskila á fasteignaveðskuldabréfum einstaklinga. Þessi ákvæði gilda þó bara til 31. desember 2009.

Lög um greiðsluaðlögun
Nýlega voru samþykkt lög um greiðsluaðlögun en um er að ræða löggjöf sem Neytendasamtökin hafa lengi barist fyrir. Fólk getur sótt um greiðsluaðlögun vegna greiðsluörðugleika, en vissulega þarf einnig að uppfylla ýmis önnur skilyrði til að fá greiðsluaðlögun samþykkta. Greiðsluaðlögun felur í sér lækkun eða eftirgjöf skulda og sækja þarf um hana fyrir héraðsdómi (hægt er að fá aðstoð við umsóknina hjá Ráðgjafarstofu heimilanna eða lögmannsstofum en framvísa þarf ýmsum gögnum og upplýsingum). Mikilvægt að leita ráðgjafar og aðstoðar strax við upphaf ferilsins. Fallist héraðsdómur á beiðnina er skuldara skipaður umsjónarmaður (þóknun hans er greidd úr ríkissjóði) sem vinnur að lausn málsins með skuldara og samþykkir, eða hafnar, greiðsluáætlun sem lánardrottnar verða þá að hlíta. Slíkur samningur um greiðslu, þar sem skuldari skuldbindur sig til að verja ákveðnum fjárhæðum í greiðslu skulda, getur gilt í nokkur ár en ekki er kveðið á um ákveðin tímamörk í lögunum.
Greiðsluaðlögun á aðeins við um svokallaðar samningskröfur (lausaskuldir) en ekki skuldir sem tryggðar eru með veði. Þá er greiðsluaðlögun ekki sjálfkrafa lausn á öllum vanda en m.a. er gert ráð fyrir því að skuldari þurfi að selja eignir, enda á honum að vera gert kleift að lifa mannsæmandi lífi en ekki lifa í vellystingum.

Tímabundin greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna
Undir þinglok í vor voru svo samþykkt lög um greiðsluaðlögun vegna lána sem veitt eru með veði í fasteign. Lögin taka jafnt til myntkörfulána og verðtryggðra lána svo fremi sem þau eru tryggð með veði í fasteign. Lögin taka einungis til þeirrar eignar þar sem skuldari hefur heimili sitt og húsnæðið þarf þess utan að vera „hóflegt“ miðað við þarfir skuldara og fjölskyldu hans. Þá er úrræðið ekki ætlað öllum heldur einungis þeim sem eru ófærir um að standa í skilum og hafa áður reynt öll möguleg úrræði. Sótt er um greiðsluaðlögun fyrir héraðsdómi og sé fallist á beiðni skuldara er honum skipaður umsjónarmaður, svo ferlið er nokkuð svipað og við umsókn um greiðsluaðlögun vegna samningsskulda. Greiðsluaðlögunin getur verið í gildi í allt að fimm ár og felur það í sér að skuldari greiðir aðeins það sem honum er mögulegt að greiða, þó má upphæðin ekki vera lægri en hæfileg húsaleiga væri. Lögin byggja þó á þeirri hugmyndafræði að veðréttur sé eignarréttur sem ekki megi skerða og því þarf skuldari á endanum að greiða allt lánið, eftir atvikum með lengingu á lánstíma, en heildarskuldin ber áfram vexti og verðbætur ef því er að skipta á greiðsluaðlögunartímanum.
Þetta úrræði er því nokkuð flókið og bundið ýmsum skilyrðum en ætti þó að vera til bóta fyrir þá sem ráða ekki við fasteignalánin og sjá fram á að missa eignir sínar að öðrum kosti.

Lög um ábyrgðarmenn
Nýverið voru sett í fyrsta skipti lög um ábyrgðarmenn en áður hefur verið í gildi samkomulag um ábyrgðir. Nýju lögunum er ætlað að draga úr vægi ábyrgða, stuðla að ábyrgari lánveitingum, þannig lánveitingar byggist fremur á eignastöðu og greiðslugetu lántakanda sjálfs, og einnig að sporna gegn þeirri þróun að einstaklingar missi allt sitt vegna ábyrgða á skuldum annarra. Þessi lög bæta á ýmsan hátt réttarstöðu ábyrgðarmanna en meðal annars er nú óheimilt að gera fjárnám í fasteign þar sem  ábyrgðarmaður eða fjölskylda hans býr ef krafa á ábyrgðarmann er tilkomin vegna persónulegrar ábyrgðar á skuldum annarra (sé ábyrgðin tilkomin EFTIR gildistöku laganna). Annars er að miklu leyti um að ræða svipaðar reglur og voru áður í samkomulaginu en vissulega er til hagsbóta að fá þær lögfestar.

Breyting á ýmsum lögum
Í vor var einnig breytt ýmsum lagaákvæðum er varða nauðungarsölu, aðför og gjaldþrotaskipti. Þar er meðal annars kveðið á um það að fresta skuli uppboði á fasteign þar sem skuldari býr fram yfir 31. október 2009 ef skuldari óskar eftir því. Einnig er kveðið á um það að eftir gjaldþrot geti skuldari áfram búið í eign í eigu þrotabúsins, gegn greiðslu leigu, í allt að eitt ár, ef veðhafar samþykkja.