Eftir Jóhannes Gunnarsson formann Neytendasamtakanna

Margt hefur verið rætt um viðskiptalífið undanfarna mánuði og því miður hefur meira borið á slæmum fréttum en góðum fyrir neytendur. Olíufélög, tryggingafélög og bankar hafa verið fyrirferðarmest, en fleiri hafa komið við sögu. Af umfjöllun fjömiðla að dæma hljóta margir neytendur að velta því fyrir sér hvort fyrirtækin geti óhindrað farið sínu fram og gert okkur neytendum að borga brúsann. Við búum jú í litlu landi norður í hafi, erum fámenn og verðum því að sætta okkur við fleira en gott þykir, eða hvað? Eða skiptir starf Neytendasamtakanna ásamt öflugu opinberu eftirliti hér máli?

Mörg okkar ferðast til nágrannalandanna og við sjáum að ekki er allt ódýrara þar. Á sumum sviðum er verðlag hér fremur hagstætt miðað við aðstæður og stundum jafnvel lægra en hjá nágrannaþjóðunum. Þegar nánar er að gáð kemur í ljós að það á við á þeim sviðum þar sem virk samkeppni ríkir. Þá borgar sig ekki að dröslast með þunga pinkla heim. Málið er svo einfalt; virk samkeppni tryggir neytendum hagstætt verð og gæði og styrkir um leið innlenda verslun. Þetta á við hér eins og annars staðar.

Markaðurinn verður einsleitari

Markaðurinn á Íslandi er agnarsmár í samanburði við nágrannalöndin. Á mörgum sviðum eru fá fyrirtæki um hituna. Þróunin hefur verið sú síðustu árin að fyrirtækjum hefur fækkað mjög með sameiningu eða samruna. Við finnum fyrir þessu í hærra vöruverði en ella.
Nefna má fjölmörg svið til sögunnar en hér er aðeins stiklað á stóru: Bankar og tryggingafélög hafa verið mest áberandi, en einnig má nefna matvörumarkaðinn, ritfangamarkaðinn og byggingavörumarkaðinn. Allt eru þetta markaðir sem skipta okkur neytendur miklu. Sívaxandi hagræðing og hagnaður með auknum samruna skilar sér því miður aðeins í vasa eigenda og raunar gott betur, því alltaf hækkar verðið.

Kallar á aukið aðhald

Lítill markaður kallar á öflugra eftirlit og þar gegna opinberar eftirlitstofnanir lykilhlutverki. Samkeppnisstofnun og Fjármálaeftirlitið eiga að gæta hagsmuna almennings, hvor á sinn hátt. Það skiptir okkur neytendur því miklu að þessar stofnanir sinni hlutverki sínu vel. Allt bendir til að efla þurfi Samkeppnisstofnun verulega svo hún geti sinnt hlutverki sínu með sóma.
Að undanförnu hafa Neytendasamtökin sýnt í verki með athugunum á rekstri tryggingafélaga og banka hve mikilvægu hlutverki samtökin gegna. Neytendasamtök sem eru engum háð nema félagsmönnum sínum geta að mörgu leyti verið beinskeyttari en opinberir aðilar. Og það skiptir miklu fyrir lýðræðið. Því væri eðlilegt að stjórnvöld aðstoðuðu Neytendasamtökin við að sinna starfi eins og nefnt er hér. Verkefnin blasa hvarvetna við þegar litið er á íslenska neytendamarkaðinn.

Lítill markaður - betri yfirsýn

Þótt það sé ókostur hve fáir við Íslendingar erum þegar fjármagna þarf neytendastarf að mestu með félagsgjöldum, gerir fámennið það að verkum að markaðurinn er lítill og auðvelt að "skanna" hann. Neytendasamtökin hafa mikla reynslu af að veita neytendum yfirsýn yfir markaðinn og voru brautryðjendur í verðkönnunum. Neytendasamtökin eru í samstarfi við neytendasamtök í nágrannalöndunum um markaðsrannsóknir og gæðakannanir á neysluvörum. Um leið og slík starfsemi er mikilvæg upplýsingaþjónusta við neytendur eykur hún samkeppnina og vörugæðin. Með aðstoð frá stjórnvöldum mætti gera enn meira á þessu sviði.

Þjónusta við alla

Hjá Neytendasamtökunum starfa nú níu manns í átta stöðugildum og eru Neytendasamtökin stærsti aðilinn á þessu sviði hér á landi. Um helmingur starfar við leiðbeininga- og kvörtunarþjónustuna. Þar geta allir fengið upplýsingar um lagalegan rétt sinn í neytendakaupum og aðstoð við að ná honum, sé það nauðsynlegt. Það kostar Neytendasamtökin um 26 milljónir króna að reka þessa þjónustu. Þrátt fyrir að samtökin hafi gert þjónustusamning við viðskiptaráðherra um að þessi þjónusta sé öllum opin og þar með samfélagsleg, leggja stjórnvöld aðeins fram tíu milljónir króna.

Það munar um hvern félagsmann

Brýnt er að stjórnvöld auki framlög sín til neytendamála á allra næstu árum. Efla þarf neytendasvið Samkeppnisstofnunar og stjórnvöld þurfa að gera samninga við Neytendasamtökin um tiltekin verkefni á neytendasviði. Af nógu er að taka. Mikilvægt er að verja auknu fjármagni sem best og það gerum við með því að byggja á þeim grunni sem við höfum í neytendamálum.

Miðað við núverandi afstöðu stjórnmálamanna er það að mestu á valdi heimilanna í landinu hve öflugt starf Neytendasamtakanna getur orðið hverju sinni. Félagsgjöld eru um 70 prósent tekna samtakanna. Þau eflast með hverjum nýjum félagsmanni. Ert þú félagsmaður?