Norska stórþingið hefur samþykkt mikilvæga löggjöf sem bannar markaðssetningu á óhollustu fyrir börn yngri en 18 ára. Lögin marka endalok áratugalangrar tilraunar matvælaiðnaðarins til að setja sjálfum sér reglur á þessu sviði.
Bannið nær yfir heila matvöruflokka, ef svo má að orði komast, svo sem sælgæti, gos, orku- og koffíndrykki, ís, kex, kökur og kartöfluflögur. Þegar kemur hins vegar að vörutegundum sem geta verið ýmist hollar eða óhollar skiptir næringargildið máli. Dæmi um slíkar vörur eru morgunkorn, skyndibiti og jógúrt. Þannig má markaðssetja morgunkorn fyrir börn ef hlutfall sykurs er minna en 12,5 g í hverjum 100 g og hlutfall trefja er hærra en 6 g. Hvað varðar skyndibita er horft til magns mettaðrar fitu og salts.
Undantekningar frá banninu eru þær helstar að áfram er heimilt að nýta markaðssetningu á umbúðum, jafnvel þótt varan flokkist sem óhollusta. Algengt er að framleiðendur skreyti pakkningar, svo sem utan um morgunkorn, með teiknimyndafígúrum sem tengjast vörumerkjunum (e. mascots). Þá má eftir sem áður stilla umræddum vörum upp hvar sem er í verslunum og í augnhæð barna ef svo ber við.
Norski heilbrigðisráðherrann, Jan Christian Vestre, sagði eftir staðfestingu laganna að Noregur væri nú í fararbroddi. Ríkisstjórninni væri umhugað um heilsu barna og unglinga og að hið holla val ætti alltaf að vera hið auðvelda val. Norsku neytendasamtökin, Forbrukerrådet, fagna þessum merka áfanga og hrósa ríkisstjórninni fyrir að taka hag fjölskyldu og barna fram yfir hagsmuni matvælaiðnaðarins. Þau benda jafnframt á að tækifæri sé til að gera enn betur.
Morgunmatur eða sælgæti?
Ef sömu reglur giltu hér á landi væru ófáar morgunkornstegundir sem ekki mætti markaðssetja fyrir börn yngri en 18 ára, svo sem Cocoa Puffs, Frosties, Honey Nut Cheerios, Coco Pops, Weetos, Guldkorn, Kellogs Special K og Lucky Charms. Þessr vörur eiga það sameiginlegt að innihalda of mikinn sykur og flestar innihalda of lítið af trefjum. Sumar tegundirnar eru vissulega verri er aðrar og ættu frekar að flokkast sem sælgæti en morgunmatur fyrir börn.
Danir grípa til aðgerða
Danir sitja ekki aðgerðalausir því danski viðskiptaráðherrann, Morten Bødsko, gaf út í maí sl. að banna ætti markaðssetningu á óhollustu sem beint er til barna 15 ára og yngri. Þar er sérstaklega horft til markaðssetningar á samfélagsmiðlum, þar sem áhrifavaldar eru stórtækir. Í tilkynningu frá ráðuneytinu segir að núverandi sjálfseftirlit matvælaiðnaðarins dugi skammt þegar markaðssetning á stafrænum miðlum er annars vegar.
Glöggir lesendur muna hugsanlega eftir stóra snakkmálinu sem fjallað var um hér á síðum Neytendablaðsins (1. tbl 2024). Þá hafði kartöfluflöguframleiðandinn Kims fengið þekkta áhrifavalda í Danmörku til liðs við sig með það að markmiði að auka söluna. Fylgjendahópur áhrifavaldanna samanstóð að miklu leyti af börnum og unglingum og fékk málið töluverða fjölmiðlaumfjöllun. Málið kom til kasta kærunefndar um matvælaauglýsingar í Danmörku sem komst að þeirri niðurstöðu að Kims hefði brotið siðareglur með athæfinu. Er talið að sú mikla gagnrýni og neikvæða umfjöllun um þetta mál, og reyndar fleiri, hafi átt sinn þátt í aðgerðum danskra stjórnvalda. Dönsku sykursýkis- og hjartasamtökin fögnuðu fyrirætlununum en telja að aldurstakmarkið ætti að vera 18 ár líkt og í Noregi.
Hver er staðan á Íslandi?
Segja má að löggjöfin á þessu sviði hér á landi sé fremur ámátleg. Í fjölmiðlalögum er ákvæði um að óheimilt sé að hvetja börn til neyslu á matvælum og drykkjarvörum sem teljast óholl. Svo virðist sem aðeins einu sinni hafi reynt á þetta ákvæði. Í lögunum er einnig lagt bann við auglýsingum í sjónvarpi á meðan dagskrá ætluð börnum undir 12 ára aldri stendur yfir. Þar eru allar vörur undir, líka óhollar matvörur. Þá er rétt að gera þess að árið 2009 unnu umboðsmaður barna og talsmaður neytenda leiðbeinandi reglur þar sem meðal annars er tekið á markaðssetningu óhollustu sem beinist að börnum.
Bannað að selja börnum koffíndrykki í Noregi
Það berast fleiri spennandi fréttir frá Noregi. Allt bendir til þess að sett verði 16 ára aldurstakmark á sölu koffíndrykkja í Noregi, en þingmál þar að lútandi er í ferli og langt komið. Í röksemdum er vísað til heilsufarsvandamála sem hlotist geta af of mikilli koffínneyslu, þar á meðal neikvæðra áhrifa á tannheilsu. Þá sýni nýjar rannsóknir að aukna sykurneyslu barna og unglinga megi að hluta skýra með aukinni koffíndrykkjaneyslu. Norsku neytendasamtökin, Forbrukerrådet, hafa stutt bannið enda áhyggjuefni hversu mikil og almenn neysla koffíndrykkja sé. Samkvæmt rannsókn Forbrukerrådet drekka 25% barna á aldrinum 10–12 ára koffíndrykki í viku hverri. Samtökin benda á að orkudrykkir séu ekki ætlaðir börnum og því ættu þau ekki að geta keypt slíka drykki. Gangi áformin eftir verður Noregur með hvað ströngustu reglurnar á þessu sviði.
Mikil neysla hér á landi
Árið 2020 lét Matvælastofnun vinna rannsókn þar sem koffíndrykkjaneysla unglinga í áttunda til tíunda bekk var sérstaklega skoðuð. Í ljós kom að 30% áttundubekkinga neyttu koffíndrykkja og þegar komið var upp í tíunda bekk var hlutfallið 50%. Kom fram að neyslan væri með því mesta sem þekkist í Evrópu. Rannsóknin fékk töluverða athygli í fjölmiðlum en ekki er að sjá að gripið hafi verið til einhverra aðgerða. Þvert á móti virðist neyslan aukast ár frá ári. Samkvæmt tölum frá 2023 drekkur tæpur fjórðungur fólks á aldrinum 18–34 ára koffíndrykki einu sinni á dag eða oftar.
Neytendasamökin telja áherslur norskra stjórnvalda til fyrirmyndar og skora á íslensk stjórnvöld að setja sambærilegar reglur hér á landi.
