Vörur eins og leikföng úr mjúku plasti, baðsápur, snyrtivörur og mýkingarefni eiga það sameiginlegt að í þeim geta leynst skaðleg efni. Börn eru sérlega viðkvæm og því þarf að passa að sem flestar vörur ætlaðar þeim séu án allra óæskilegra efna. Vottuð umhverfismerki eins og norræni Svanurinn og Evrópublómið auðvelda neytendum valið.
Framleiðsla efnablanda í neysluvörur hófst fyrir alvöru upp úr seinni heimsstyrjöldinni. Heill aragrúi af efnum og efnablöndum hefur komið á markað síðan þá. Lengi vel voru litlar sem engar kröfur um að framleiðendur sýndu fram á að efnin væru örugg fyrir fólk og umhverfi. Tímamótalöggjöf sem Evrópusambandið setti árið 2007 miðar að því að minnka skaðleg efni í umferð og var mikilvægt skref í rétta átt. Enn er þó langt í land.
Börn sérstaklega viðkvæm
Kemísk efni og efnablöndur gegna mikilvægu hlutverki við framleiðslu neysluvara. Í raun má segja að vart sé hægt að fjöldaframleiða nokkurn skapaðan hlut án þess að kemísk efni komi við sögu. Það er hins vegar hægt að stilla efnanotkuninni í hóf og sum efni eru verri en önnur. Í dag liggur fyrir að mörg efni geta verið hormónaraskandi, framkallað ofnæmisviðbrögð, valdið fæðingargöllum og jafnvel verið krabbameinsvaldandi. Börn eru sérstaklega viðkvæm þar sem þau eru smærri að vexti en fulloðrnir, eru með viðkvæmari kerfi og rannsaka heiminn með öllum skilningarvitum. Neytendablaðið leitaði til Guðrúnar Lilju Kristinsdóttur, framkvæmdarstjóra Svansins á Íslandi, til að fræðast um málið.
Guðrún Lilja segir það geta verið yfirþyrmandi að standa úti í búð og reyna að skilja efnainnihald á kremi eða sjampói. „Ekki er hægt að ætlast til þess að allir foreldrar gerist sérfræðingar í efnamálum. Með því að velja Svansvottaðar vörur geta umönnunaraðilar hins vegar treyst því að óháðir sérfræðingar hafi tekið út allt framleiðsluferlið frá vöggu til grafar og tryggt að hormónaraskandi, krabbameins- og ofnæmisvaldandi efni séu ekki til staðar í vörunni.“
Norræni Svanurinn er opinbert umhverfismerki Norðurlandanna sem var sett á fót fyrir heilum 36 árum. Í einföldu máli má segja að merkið sé trygging neytenda fyrir því að tiltekin vara sé framleidd á eins umhverfisvænan og heilsusamlegan hátt og kostur er. Þá verður svansmerkt vara einnig að uppfylla ákveðin gæðaviðmið. Dæmi um svansvottaðar vörur eru allt frá sápum, pappír og hreinsiefnum til húsgagna og bygginga. Svanurinn nær þó ekki bara yfir vörur heldur einnig þjónustu og má þar nefna mötuneyti, hótel, dagvöruverslanir, prentþjónustu og ræstingar.
Minnka efnasúpuna
Guðrún Lilja segir að það besta sem við getum gert fyrir börn, þegar kemur að efnasúpunni, sé að draga úr efnanotkun heilt yfir. „Auk þess að velja vottaðar vörur er hægt að minnka útsetningu barna með því að lágmarka notkun á snyrtivörum og forðast leikföng úr mjúku plasti. Þá ætti að huga að öðrum efnavörum sem notaðar eru í umhverfi barna. Þannig mætti velja umhverfisvottaðar vörur við þrif og þvott og sleppa ætti algjörlega notkun mýkingarefna. Þau innihalda oft mikið af ilmefnum og fleiri skaðlegum efnum sem sitja í þvottinum og geta þannig komist í snertingu við húð. Raunar eru mýkingarefni talin það mikill óþarfi að Svanurinn vottar ekki slík efni.“
Svanurinn bannar ilmefni
Meira en 2500 þekkt ilmefni eru notuð í neysluvörur í dag, svo sem snyrtivörur, hreinlætisvörur, þvotta- og hreinsiefni, mýkingarefni og ilmkerti. Flestöll ilmefni, hvort sem þau eru náttúruleg eða manngerð, geta verið ofnæmisvaldandi og því er ekki mælt með því að börn séu yfirhöfuð útsett fyrir ilmefnum. Guðrún Lilja segir Svaninn þar af leiðandi banna alla notkun ilmefna í vörum sem eru sérstaklega ætlaðar börnum. „Foreldrar ættu einnig að hafa í huga eigin notkun á vörum með ilmefnum, sérstaklega þegar börn eru lítil og mikið í fangi, en einnig á meðgöngu. Hér er líka gott að hugsa um magnið. Kannski má njóta uppáhalds ilmvatnisins við ákveðin tilefni – en halda notkun í hófi og nota það síður í kringum börn.“
Snyrtivörunotkun barna eykst
Heilt yfir hefur snyrtivörunotkun barna aukist með tilkomu samfélagsmiðla. Guðrún Lilja segir sérstaklega varhugavert fyrir börn sem eru að þroskast að nota snyrtivörur jafnvel þótt þær séu markaðssettar sérstaklega fyrir börn. „Á unglingsárum er líkaminn enn að þroskast og hormónakerfið er mjög viðkvæmt. Hormónaraskandi efni sem oft má finna í snyrtivörum geta því truflað eðlilegan þroska. Þar að auki innihalda því miður allt of margar snyrtivörur þrávirk efni sem safnast upp í líkamanum yfir tíma og geta haft langtímaáhrif á heilsu og frjósemi og jafnvel aukið hættu á sjálfsofnæmissjúkdómum síðar á lífsleiðinni.“
Guðrún Lilja segir aukið aðgengi að vörum sem innihalda skaðleg efni – ekki síst í gegnum vefverslanir eins og Temu – vera áhyggjuefni. „En ef við lítum á björtu hliðarnar þá hefur framboðið af Svansvottuðum vörum aukist ár frá ári. Það er líka mjög jákvætt hvað þekking á Svaninum er orðin góð. Þær hörðu kröfur sem gerðar eru til framleiðenda auðvelda neytendum valið,“ segir Guðrún Lilja að lokum.
