Í þessari greiningu á íslenska tryggingamarkaðinum er horft til þátta eins og samkeppni/fákeppni, skatta, skaðabótaréttar, samsetts hlutfalls og arðsemi. Fjallað er um kosti og galla gagnkvæmra tryggingafélaga, sem er þekkt rekstrarform víða í Evrópu, og þau mátuð við íslenskar aðstæður. Einnnig er umfjöllun um lífeyristryggingar og lífeyrissparnað.
Íslenski tryggingamarkaðurinn er settur í samhengi við stærðir á Norðurlöndum og í ríkjum OECD. Gerð er grein fyrir áhrifum samkeppni/fákeppni, skaðabótarétti og skatta á markaðinn. Arðsemi tryggingastarfseminnar er skoðuð, meðal annars með tilliti til samsetts hlutfalls, en það lýsir hversu stórum hluta iðgjalda tryggingarfélög verja til greiðslu bóta og rekstrarkostnaðar. Þá eru reifaðar áskoranir, sem og tækifæri, og settar fram raunhæfar tillögur til úrbóta.
Helstu niðurstöður eru að íslenskur tryggingamarkaður einkennist af einkasölusamkeppni, þ.e. nokkur álíka stór félög keppa sín á milli.
Hagnaður skaðatrygginga (ökutækjatrygginga) íslenskra tryggingafélaga er lítill en vísbendingar eru um að hagnaðurinn sé mikill þegar litið er til persónutrygginga.
Fjallað er um kosti og galla gagnkvæmra tryggingafélaga, sem er þekkt rekstrarform víða í Evrópu, og þau mátuð við íslenskar aðstæður.
Lífeyristryggingar eru bornar saman við lífeyrissparnað og er niðurstaðan að almennt sé lífeyrissparnaður hagkvæmari fyrir langflesta og að árangurstenging launa tryggingasölufólks geti skapað óæskilega hvata.
Samandregið er að umtalsvert svigrúm er til hagræðingar, einföldunar og aukins gagnsæis. Með skýrari afmörkun bótaskyldu, samræmdara matsferli og aukinni samkeppni er unnt að lækka kostnað, bæta virkni kerfisins og tryggja sanngjarnari skiptingu ávinnings.
Hér er fjallað er um tryggingakerfið í víðum skilningi, bæði út frá bótakerfinu og skaðabótarétti. Farið er yfir sögu slysabótakerfisins, samsetningu þess og fjármögnun. Spurt er hvort nýta megi fjármuni betur, einfalda og auka skilvirkni bótakerfisins og ná niður kostnaði við rekstur þess sem og bæta upplýsingagjöf til notenda. [PDF 50 blaðsíður]
Fjallað er um slysabótakerfið í víðum skilningi, farið yfir sögu þess, samsetningu og fjármögnun. Leitað er svara við því hvort nýta megi fjármuni betur, einfalda og auka skilvirkni, bæta upplýsingagjöf til notenda og ná niður kostnaði við rekstur kerfisins.
Helstu niðurstöður eru þær að bótakerfið er óþarflega flókið og fáir hafa í raun nauðsynlega yfirsýn yfir alla anga þess. Ýmsar leiðir til úrbóta eru lagðar til svo sem að auka skilvirkni við öflun gagna í líkamstjónamálum og tryggja að örorkumöt séu framkvæmd af óháðum aðilum. Einnig þarf að bæta aðgengi neytenda að upplýsingum um uppgjör og bótagreiðslur í bótakerfinu. Þá þarf að einfalda fólki að sækja bætur en í dag getur þurft að fara á marga staði vegna sama tjóns.
Endurskoða þarf reglur skaðabótalaga um bótauppgjör. Stærstur hluti bótagreiðslna er vegna minniháttar slysa. Leggja þarf ríkari áherslu á endurhæfingu tjónþola og bæta regluverk í tengslum við mat á örorku. Ökutækjatryggingar eru dýrar og því er brýnt að draga úr kostnaði kerfisins.
Hér finna neytendur greinargott yfirlit um vátryggingarétt. Farið er yfir allar helstu tegundir trygginga, hvað í þeim felst og hvaða undantekningar geta leitt til þess að bætur fáist ekki greiddar. Fjölmörg dæmi úr úrskurðum Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum varpa ljósi á það hvernig lagareglum og skilmálum er beitt og hvaða áhrif það hefur á bótarétt neytenda. [PDF. 80 blaðsíður]
Í þessu ítarlega uppflettiriti finna neytendur greinargott yfirlit um öll helstu atriði sem snúa að vátryggingarétti.
Farið er yfir allar helstu tegundir trygginga, hvað í þeim felst og hvaða undantekningar geta leitt til þess að bætur fáist ekki greiddar. Tekin eru fjölmörg dæmi úr úrskurðum Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem varpa ljósi á það hvernig lagareglum og skilmálum er beitt og hvaða áhrif það hefur á bótarétt neytenda.
Finna má ítarlegt yfirlit yfir allar helstu tegundir trygginga: ökutækja- og kaskótryggingar, fjölskyldutryggingar, ferðatryggingar, gæludýratryggingar, fasteignatryggingar, líf- og sjúkdómatryggingar, slysatryggingu launþega og ábyrgðatryggingar.
Skoðað verði hvort samræma megi forsendur og auka gagnsæi við mat á örorku og miska og tryggja að það sé framkvæmt af óháðum aðilum. Nú er þetta mat í höndum fámenns hóps sjálfstætt starfandi matsmanna. Lagt er til að sett verði á stofn sérstök óháð matsstofnun sem annist allt mat í kerfinu (líkt og tíðkast í Danmörku og Svíþjóð). Tryggja þarf réttaröryggi, skilvirkni, gæði og persónuvernd við framkvæmd örorkumats umfram það sem nú er.
Örorkubótum er ætlað að bæta framtíðartekjumissi en ólíkt tekjum, sem eru yfirleitt greiddar mánaðarlega, eru þær greiddar út í eingreiðslu. Eingreiðslur örorkubóta eru skattfrjálsar, en sé þeim dreift yfir lengri tíma teljast þær skattskyldar tekjur og mynda stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars. Neytendasamtökin leggja til að stjórnvöld kanni hvort greiðsludreifing slysabóta sé til hagsbóta fyrir neytendur og með hvaða hætti henni verður við komið.
Skoðað verði hvort ástæða sér til að setja lágmark varanlegrar örorku, nokkurs konar gólf líkt og er á Norðurlöndum. Um 90% mála og 80% heildargreiðsla örorkubóta hafa verið vegna örorku undir 15%. Örorkubótum er ætlað að koma í stað framtíðartekjumissis, vísbendingar eru um að örorka undir 15% þurfi ekki alltaf að hafa áhrif á framtíðartekjur.
Verði sett slíkt gólf, þyrfti að tryggja að miskabætur bæti í raun allan miska og að bætur til þeirra sem verða fyrir meiri örorku séu sanngjarnar. Þrátt fyrir það gætu sparast milljarðar í kerfinu. Nauðsynlegt er að tryggja að sá sparnaður rynni í vasa neytenda með lækkun iðgjalda.
Í Svíþjóð og Noregi er lögmönnum bannað að tengja þóknun sína við niðurstöður í málum (þó með ýmsum undantekningum, svo sem í hópmálsóknum). Slík árangurstenging er heimil í Danmörku. Í Englandi er almennt ekki greiddur lögmannskostnaður í minniháttar umferðaslysakröfum. Í Þýskalandi er greitt eftir lögbundinni gjaldskrá lögmanna þar sem hámark er á lögmannsþóknun, sem tryggir fyrirsjáanleika og jafnræði milli tjónþola og tryggingafélaga.
Neytendasamtökin leggja til að kostir og gallar þessara árangursþóknana verði metnir með tilliti til hagkvæmni fyrir neytendur og samfélagið í heild.
Í Danmörku eru ódýrar tryggingar hluti kjara stéttarfélaga sem í krafti fjölda félagsmanna gera samninga við tryggingafélög um afslætti eða hóptryggingar. Þá hefur danska verkalýðshreyfingin komið að stofnun tryggingafélaga á síðustu öld.
Arðsemi persónutrygginga er mikil eða allt að 70%. Beina mætti til íslensku verkalýðshreyfingarinnar og lífeyrissjóða að kanna fýsileika hóptilboða eða stofnunar gagnkvæms tryggingafélags til að lækka kostnað félagsmanna.
Kannað verði hvort árangurstenging launa sölufólks séreignartrygginga skapi óæskilegan hvata til að þrýsta á um sölu vöru sem jafnvel hentar ekki kaupendum, en slík tenging er óheimil þegar kemur að séreignarsparnaði. Eins mætti huga að því að bæta upplýsingagjöf og sem dæmi skylda félög til að flytja inneign milli vörsluaðila án kostnaðar fyrir neytendur.
Í lögum um vátryggingasamninga og í tryggingaskilmálum er kveðið á um ýmsa tímafresti sem tjónþolar þurfa að virða svo réttur til bóta glatist ekki. Þetta eru tilkynningarfrestur, málskotsfrestur, fyrningarfrestur og matsfrestur. Misjafnt er hversu langur fresturinn er og er þetta ógagnsæi og flækjustig til trafala fyrir neytendur. Sér í lagi er þörf á að endurskoða matsfrestinn sem er nú þrjú ár frá slysdegi sem tryggingafélög hafa sett inn i skilmála slysatrygginga. Um er að ræða ósanngjarnan frest sem erfitt er að sjá að þjóni öðrum tilgangi en þeim að geta fellt niður bótarétt áður en krafa er í raun fyrnd.
Þetta vefsvæði er kostað af árgjöldum félaga í Neytendasamtökunum.
Ef þú ert ekki þegar í samtökunum biðjum við þig að íhuga að ganga í þau. Árgjaldið er 7.900 kr.
