Rafhlöður eru ekki rusl

Það vekur athygli hversu mikill misbrestur er á því að rafhlöðum sé skilað til endurvinnslu. Rafhlöður innihalda dýrmæt hráefni sem brýnt er að koma í endurvinnslu svo hægt sé að nýta þau áfram. Skil á rafhlöðum til endurvinnslu hér á landi virðast með því minnsta sem þekkist meðal vestrænna þjóða. Árin 2022 og 2023 var söfnunarhlutfallið aðeins 28%, sem er fjarri 65% markmiðinu sem Ísland hefur sett sér. Bestum árangri náðum við árið 2020 þegar söfnunarhlutfallið var 47%. Flest Evrópulönd glíma við sama vanda og aðeins örfá lönd ná 65% söfnunarhlutfalli, en það er viðmið sem flestar Evrópuþjóðir hafa sett sér.

Hvar eru allar rafhlöðurnar?

Neytendablaðið tók Írisi Gunnarsdóttur, viðskiptastjóra hjá Úrvinnslusjóði, tali og spurði hvernig stæði á þessu lélega söfnunarhlutfalli. Íris segir enga einhlíta skýringu og reyndar sé um ráðgátu að ræða. „Samkvæmt upplýsingum frá Sorpu er töluvert um að rafhlöður fari í ruslið með almennu sorpi. Það skýrir þó ekki hvað verður um 72% þeirra rafhlaða sem fluttar eru inn til landsins.“ Íris segir, að skýringuna megi hins vegar að einhverju leyti rekja til þess að ógrynni rafhlaða liggi í skápum og skúffum á heimilum landsins og ekki síður í bílskúrum og geymslum. „Rafhlöður eru svo algengar á heimilum að við eigum til að gleyma þeim. Þær eru í mörgum rafmagnstækjum sem ekki eru lengur í notkun en leynast líka í gömlum leikföngum, tækifæriskortum, jafnvel í barnaskóm og skrautmunum að ógleymdum heyrnartækjum. Íris nefnir að alls kyns raftæki, verkfæri og aðrir hlutir með rafhlöðum leynist einnig hjá fyrirtækjum.

Dýrmæt hráefni

Íris leggur áherslu á að rafhlöðum sé skilað sem fyrst í endurvinnslu eftir að þær eru hættar að þjóna hlutverki sínu. „Það er mikilvægt að koma öllum rafhlöðum aftur í hringrás því í þeim eru dýrmæt efni sem eru endurnýtt. Það á ekki síst við um liþíumrafhlöður. Eftir því sem rafhlöðurnar verða eldri því erfiðara er að vinna þessi efni auk þess sem þær geta farið að leka hættulegum efnum. Einnig geta myndast gös í rafhlöðum sem veldur því að þær bólgna.“

Ekki henda í almennt sorp!

Rafhlöður innihalda hættuleg spilliefni og eiga því alls ekki að fara í almennt sorp. Þegar rafhlöður eru urðaðar með heimilissorpi geta skaðleg efni lekið út í jarðveginn. Ef sorp er brennt geta efnin að sama skapi farið út í andrúmsloftið.

Snjallsímaskúffan

Á flestum heimilum má finna kassa eða skúffu fulla af gömlum farsímum sem ennþá innihalda rafhlöður. Áður en þeim er skilað til endurvinnslu þarf að færa myndir og gögn á öruggan stað og slíkt verkefni er sjaldnast efst á listann. Það er þó um að gera koma símunum í endurvinnslu svo verðmæt efni skili sér aftur í hringrásarkerfið. Heimilið verður líka snyrtilegra og öruggara fyrir vikið. Hér má einnig nefna fartölvur. Eftir því sem beðið er lengur með að afrita gögn úr þessum tækjum eykst hættan á því að það verði ekki hægt.

Veipið til vandræða

Íris nefnir að flestar einnota rafrettur séu með liþíumrafhlöðu og eigi því að fara í endurvinnslu. Retturnar endi alltof gjarnan í almennu rusli því fólk átti sig hreinlega ekki á þessu. Íris furðar sig á því að ekki hafi verið brugðist við þessari sóun með einhverjum hætti. „Liþíum er dýrmætt efni sem skortur er á í heiminum. Það mætti því spyrja hvort notkun liþíumumrafhlaða í einnota rafrettum sé yfirhöfuð réttlætanleg.“

Gætu enst mun lengur

Rannsókn sem gerð var í Bretlandi á síðasta ári af Oxford og UCL (University College London) leiddi í ljós að liþíumrafhlöður í einnota rafrettum gætu enst margfalt lengur en raunin er. Þær væri í raun hægt að endurhlaða allt að 450 sinnum. Í Bretlandi er áætlað að 1,3 milljónum einnota rafretta sé hent í ruslið í viku hverri. það þýðir að 10 tonn af liþíum frá veiprettum enda í landfyllingum víðs vegar um Bretland með tilheyrandi eituráhrifum á umhverfið. Sóunin sem þessu fylgir er gríðarleg og segja höfundar rannsóknarinnar að almenningur verði að vera betur upplýstur um að rafrettum eigi að skila í endurvinnslu. Þá hljóti framtíðin að liggja í endurhlaðanlegum rafrettum.

Hvar er hægt að skila rafhlöðum?

Víða er tekið við gömlum rafhlöðum, svo sem í raftækjaverslunum, bensínstöðvum og matvöruverslunum. Sú þróun virðist þó að einhverju leyti á undanhaldi. Eftir sem áður er hægt að skila rafhlöðum á allar endurvinnslustöðvar.

Eru lesendur hvattir til að svæla gamlar rafhlöður út úr fylgsnum sínum og koma þeim í réttar hendur.

Neytendablaðið vor 2025