Barnamatur er of sætur, of mjúkur og of næringarsnauður og markaðssetning hans villandi. Þetta eru í einföldu máli niðurstöður breskrar rannsóknar á gæði barnamatar. Rannsakendur segja ljóst að reglur sem matvælaframleiðendur setja sér sjálfir dugi skammt og því sé nauðsynlegt að stjórnvöld setji strangari reglur til að tryggja breytingar. Norðmenn komust að svipaðri niðurstöðu í nýrri rannsókn og fátt bendir til þess að staðan sé betri hér á landi.
Stór rannsókn á barnamat
Í viðamikilli rannsókn, sem bresku neytendasamtökin Which? og næringardeild Háskólans í Leeds stóðu að, voru 632 tegundir af barnamat skoðaðar út frá næringarinnihaldi og merkingum á umbúðum. Horft var til matvæla sem ætluð eru börnum frá 6 mánaða til 3 ára aldurs og finna má í stærstu matvörukeðjum Bretlands. Niðurstaðan er í stuttu máli sú að breski markaðurinn er fullur af lélegum barnamat.
Viðhorf foreldra barna á aldrinum 6 mánaða til þriggja ára voru einnig skoðuð og voru niðurstöðurnar áhugaverðar:
Viðmið WHO í Evrópu
Alþjóðaheibrigðisstofnunin (WHO) í Evrópu hefur gefið út viðmið, þau fyrstu sinnar tegundar, sem er bæði ætlað að meta næringarinnihald í barnamat og hvers konar aðferðum er beitt við markaðssetningu.
Viðmiðin ganga undir skammstöfuninni NPPM (Nutrient and Promotion Profile Model) og voru unnin í næringarfræðideild Háskólans í Leeds. Löggjöf um næringarinnihald og markaðssetningu á barnamat er að mörgu leyti ábótavant í mörgum löndum Evrópu og eru viðmið WHO fyrst og fremst hugsuð til að styðja við stjórnvöld, stefnumótendur, matvælaiðnaðinn og aðra hagsmunaðila. Viðmiðin ná yfir fjölmargar tegundir barnamatar og lönd geta innleitt viðmiðin að fullu eða lagað þau að aðstæðum.
Of sætur barnamatur
Algengt er að ávaxtaþykkni sé notað í barnamat en það inniheldur hátt hlutfall ávaxtasykurs (frúktósa). Sykurinn er oftast í formi epla- og vínberjaþykknis og þykknis úr möltuðu byggi. Þessar sykurtegundir eru oft duldar undir fullyrðingum eins og „Náttúrulegur sykur“ eða „Enginn viðbættur sykur“. Meira en helmingur tegunda sem rannsakaðar voru innihélt of mikinn sykur og fjórðungur svo mikinn að með réttu ætti að vera varúðarmerking á umbúðum. Skýrsluhöfundar leggja til að barnamatur sem inniheldur hátt hlutfall sykurs verði merktur sem slíkur á framhlið umbúða líkt og viðmið WHO gera ráð fyrir.
Er ávaxtasykur vandamál?
Sykur er til staðar í mörgum matvælum frá náttúrunnar hendi, svo sem mjólkursykur í mjólkurvörum, ávaxtasykur í ávöxtum og hreinum söfum og þrúgusykur í kornvörum. Sykri er gjarnan bætt út í matvæli og er þá talað um viðbættan sykur. Ávaxtasykur í ávöxtum er strangt til tekið bara sykur og er sem slíkur ekki hollari en hvítur sykur. Stóri munurinn er þó sá að ávextir eru trefjaríkir og í þeim er að finna mikilvæg næringarefni. Sykur í ávöxtum fer hægar út í blóðrásina en sykur í gosi eða ávaxtasafa, auk þess sem sykurmagnið í ávöxtum er sjaldnast stórvægilegt. Ávextir eru því hollir og mælt er með neyslu þeirra. Í mikið unnu ávaxtaþykkni, eins og gjarnan er notað í barnamat, er hins vegar búið að brjóta niður trefjarnar.
Skvísurnar vinsælar
Hlutfallið af skvísum (pokamat) á barnamatarmarkaðnum í Bretlandi er heil 38%. Maukið í skvísunum flokkast sem hvað versti maturinn að mati rannsakenda, meðal annars vegna þess að það inniheldur gjarnan mikinn ávaxtasykur. Væri viðmiðum WHO fylgt hefðu níu af hverjum tíu ávaxtaskvísum átt að vera merktar á umbúðum með „Hátt sykurinnihald“. Þriðjungur allra skvísa innihélt auk þess of mikið vatn og var þar af leiðandi ekki nógu næringarríkur.
Aldi Mamia peruskvísa er dæmi um dísætan barnamat en heil 92% orkunnar koma frá sykri. WHO telur að um „óhóflegt sykurmagn“ sé að ræða þegar meira en 30% orkunnar eru frá sykri.
Rannsakendur telja að mauk ætti ekki að selja í skvísum með stút og að allur matur sem seldur er í pokum ætti að vera með merkingu um að ekki eigi að borða hann beint úr pakkningum. Framleiðendur ættu þess utan að forðast óþarfa maukvinnslu og ekki markaðssetja maukaðan mat fyrir börn eldri en 12 mánaða.
Of lágt aldursviðmið
Mörg dæmi eru um að á umbúðum megi finna merkinguna 4+ mánaða, sem gefur til kynna að matvaran sé æskileg, eða jafnvel ætluð, ungbörnum frá fjögurra mánaða aldri. Almennar ráðleggingar ganga þó út á að ungbörn til sex mánaða aldurs nærist fyrst og fremst á móðurmjólk og eftir atvikum ungbarnablöndu. Rannsakendur gagnrýna þessar merkingar, en þær mátti finna á 20% allra kornvara sem voru skoðaðar og á 33% grænmetis- og ávaxtamatar. Lagt er til að lágmarksaldurstakmark á umbúðum verði 6 mánuðir.
Ekki næg næring
Heiti barnamatar eru gjarnan villandi og gefa til kynna að um sé að ræða næringarríkan og hollan mat. Hástemmdar lýsingar geta því falið hversu næringarsnauður maturinn er í raun. Rannsakendur fundu að í 21% tilvika var tilbúinn mat of vatnskenndur og þar af leiðandi ekki nógu næringarríkur. Þá voru skammtastærðir gjarnan allt of stórar. Eins reyndist samhengi milli verðs og gæða, bæði hvað varðar sykurinnihald og næringargildi. Með öðrum orðum: Því ódýrari sem varan var því minni gæði.
Norsku neytendasamtökin Forbrukerrådet hafa á undanförnum árum gert úttektir á gæði barnamatar. Fyrr á árinu gáfu þau út skýrsluna Vitum við hvað þau yngstu borða? og voru niðurstöður mjög í anda bresku rannsóknarinnar. Alls voru 43 tegundir af barnamat skoðaðar með tilliti til næringarinnihalds og upplýsinga á umbúðum. Líkt og í bresku rannsókninni uppfylltu margar tegundir ekki viðmið Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) hvað varðar kröfur um næringu og ábyrga markaðssetningu á barnamat. Margar vörur innihéldu allt of mikinn sykur, yfirleitt ávaxtasykur í formi ávaxtamauks eða -þykknis. Væri viðmiðum WHO fylgt hefði í tæplega 30% tilfella átt að koma fram á umbúðum að varan innihéldi hátt hlutfall sykurs.
Villandi umbúðir
Gerð var athugasemd við markaðssetningu á umbúðum í 38 af 43 tilvikum. Oftar en ekki var nafnið sjálft villandi eins og í dæminu hér að neðan.
Hér er tekið fram að varan sé án viðbætts sykurs og látið að því liggja að jarðarber og bananar séu aðaluppistaðan. Hlutfall jarðaberjadufts er þó aðeins tæp 4% og bananadufts tæp 3%. Meginuppistaðan er maísmjöl eða 94%. Á bakhlið eru fleiri jákvæðar fullyrðingar, svo sem að varan „bráðni í munni“, að auðvelt sé fyrir barn að taka hana upp og halda á henni og að hún sé samþykkt af öryggis- og gæðasérfræðingum.
Aysha Grönberg, sérfræðingur hjá Forbrukerrådet, segir í samtali við Neytendablaðið að samkvæmt viðmiðum WHO megi ekki nota slíkar fullyrðingar. Þær gefi til kynna að varan sé sérstaklega góð fyrir börn og það hafi áhrif á val foreldra sem vilja auðvitað börnum sínum það besta. Foreldrar hafa takmarkaðan tíma í verslunum til að lesa smáa letrið. Þetta vita framleiðendur sem markaðssetja vörur með yfirdrifnum fullyrðingum og nöfnum sem endurspegla ekki alltaf raunverulegt innihald vörunnar. Grönberg segir grundvallaratriði að foreldrar geti treyst því að barnamatur sé hollur og byggi á opinberum ráðleggingum. Þá eigi ekki að villa um fyrir neytendum með orðagjálfri. Grönberg undirstrikar að matvælaframleiðendur beri ábyrgð á að framleiða næringarríkan barnamat í samræmi við opinberar ráðleggingar og að markaðssetning sé í samræmi við lög. Stjórnvöld verði svo að setja skýrar reglur og matvælastofnun að tryggja strangara eftirlit.
Skýrsla Forbrukerrådet var send til embættis landlæknis í Noregi, sem vinnur nú að nýjum ráðleggingum um mataræði. Grönberg segist vonast til að skýrslan nýtist í þeirri vinnu.
Skvísur vinsælar
Skvísur (pokamatur) fyrir börn eru vinsælar í Noregi sem víðar, enda mjög meðfærilegar. Grönberg segir að á umbúðum ætti að koma fram að slíkur matur sé ekki æskilegur fyrir börn sem eru farin að tyggja. Börn séu almennt að borða pokamat allt of lengi. Það hafi áhrif á getu þeirra til að tyggja, þau læri síður að nota áhöld og verði síður södd þar sem maturinn er í fljótandi formi. Skvísur ætti því að nota í hófi og ekki fyrir eldri börn nema endrum og eins.
„Án viðbætts sykurs“
Forbrukerrådet telur að herða þurfi regluverkið hvað varðar viðmið sem gilda um merkinguna „án viðbætts sykurs“. Barnagrautar frá Nestle innihalda ekki mikinn sykur sem slíkan en meginhráefnið er „niðurbrotið hveiti“ sem við niðurbrotið verður að maltósa. Það er í raun sykurtegund og þar með sé merkingin ekki rétt.
Gömul saga og ný
Árið 2020 skoðuðu norsku samtökin sérstaklega næringarinnihald og merkingar á berja- og ávaxtamauki í skvísum og ávaxtagúmmíi/stöngum. Niðurstöður sýndu í stuttu máli að nær allar tegundir innihéldu hátt hlutfall sykurs.
Árið 2024 skoðaði Forbrukerrådet merkingar á jógúrtblöndum ætluðum ungbörnum. Hlutfall af ávaxtaþykkni í vörunum var almennt hátt og mörgum ávaxtategundum oft blandað saman, sem gerir að verkum að börn læra ekki að þekkja bragð af einstaka ávöxtum. Sumar tegundirnar innihéldu einnig hafra og/eða bygg og var það þá tilgreint á umbúðum. Hlutfall hafra og byggs var hins vegar gjarnan mjög lágt eða allt niður í 2%.
Úrvalið af ungbarnamat á Íslandi er áþekkt því sem gerist í löndunum í kringum okkur því að stoðmjólk undanskilinni er nær allur ungbarnamatur hérlendis innfluttur. Það er því nærtækt að spyrja hvort þær sláandi niðurstöður sem hér hefur verið fjallað um eigi einnig við hér á landi. Neytendablaðið leitaði til Birnu Þórisdóttur en hún er lektor í næringarfræði við Háskóla Íslands og hefur rannsakað næringu ungbarna.
Aðspurð segir Birna nýlegar rannsóknir benda til þess að tilbúinn ungbarnamatur sé hluti af mataræði flestra 6–12 mánaða barna hérlendis og að við 2 ára aldur sé hluti barna enn þá að fá tilbúinn ungbarnamat í einhverjum mæli. Birna hefur fylgst með úrvalinu af tilbúnum barnamat á Íslandi með reglulegu millibili síðan 2016 og segir að markaðurinn hafi breyst mikið.
Fingramatur fyrir ungbörn
Birna segir að á undanförnum árum hafi úrvalið af fingramat fyrir ungbörn stóraukist. Virðist fingramatur vera sú tegund af tilbúnum barnamat sem flest börn í kringum 2 ára aldur borða. Með fingramat er átt við tilbúna fæðu í litlum bitum sem börn geta borðað sjálf, svo sem kex, snakk, stangir, ávaxtagúmmi og -rúllur og frauð. Þessar matvörur innihalda gjarnan ávaxtaþykkni eða -safa og eru því með hátt hlutfall sykurs. Birna segir ekki mælt með því að börn borði tilbúinn fingramat nema endrum og sinnum, og í raun sé hann óþarfi. „Það væri æskilegra að gefa börnum venjulegan mat sem millimál, eins og brauð með áleggi, grænmeti og ávexti. Það er betra að venja barnið á að borða mat sem á svo eftir að verða grunnur að mataræði þess þegar fram í sækir.“
Skvísur slá í gegn
Skvísur, sem áður voru óþekkt fyrirbæri, eru orðnar mjög fyrirferðarmiklar á markaði. Það má eflaust þakka því hversu handhægar þær eru en ekki þarf að taka fram nein áhöld eða mata barnið því innihaldið er hægt að borða beint úr pokanum. Þægindin ein og sér skýra þó ekki þessa hröðu útbreiðslu. Birna bendir á að það hafi líka áhrif á vinsældir tiltekinnar vöru ef hún fær mikið hillupláss og ef margar tegundir eru í boði. Mikill sýnileiki vöru getur þannig verið neysludrífandi.
Rannsókn sem Birna vann auk Tinnu Óðinsdóttur og Ingu Þórsdóttur leiddi í ljós að úrvalið af ungbarnamat sem skilgreindur er sem sætur jókst töluvert á milli áranna 2016 og 2021 eða úr 65% í 77% af öllum vörum. Um þriðjungur barnamatar sem var undir í rannsókninni var í pokaformi (skvísur). Aðspurð segir Birna ástæðu til að hafa áhyggjur af mikilli neyslu skvísa, eða pokamatar. „Það á ekki síst við þegar neyslan kemur í staðinn fyrir neyslu á næringarríkum matvælum eða heilum máltíðum, svo sem ef barn fengi mat úr skvísu í stað kvöldmatar.“ Börn fái einnig minni þjálfun í að borða grænmeti og ávexti ef þau fá oftar ávaxtamauk úr skvísu.
Birna segir mikinn meirihluta matar í skvísum og fingramatar sem ungbörn geta tínt upp í sig vera sætan á bragðið. Venjist barnið snemma á sætt bragð getur orðið erfitt að venja það á að borða fjölbreyttan mat með alls konar bragði. Birna segir ekki mælt með að nota mat í pokum (skvísum) nema einstaka sinnum. Þetta á sérstaklega við eftir 8–9 mánaða aldur þegar barnið þarf að læra að borða venjulegan mat og þjálfa sig í að tyggja og kyngja grófari fæðu en er í fíngerðu maukinu. Þetta virðist þó vera algeng fæða til að minnsta kosti eins árs aldurs hjá mörgum íslenskum börnum.
Barnamatur af misjöfnum gæðum
Í rannsókn Which? kom fram að foreldrar treystu því almennt að tilbúinn barnamatur væri næringarríkur og í samræmi við opinberar ráðleggingar. Geta foreldrar hér á landi treyst því að tilbúinn barnamatur sé hollur og næringarríkur?
Birna segir að reglur hér á landi um innihaldsefni og næringargildi barnamatar nái best utan um mjólkurblöndur (formúlur) og grautarmjöl fyrir ungbörn. „Það er mikilvægt að hafa í huga að þegar kemur að öðrum vörum eru gæðin misjöfn. Sumar tegundir af mauki, hvort sem er í krukkum eða skvísum, innihalda lítið af orku og próteinum. Þá gefa umbúðir sumra vara gefa til kynna að varan sé úr ávöxtum en hins vegar innihalda þessar vörur oft ávaxtaþykkni eða ávaxtasafa. Þær eru því í flestum tilfellum með mjög hátt kolvetna- og sykurinnihald.“
Birna nefnir einnig að sumar vörur séu staðsettar með barnamat í verslunum og í umbúðum sem ætlað er að höfða til lítilla barna. Aðallega á þetta við um fingramat en einnig sumar tegundir af skvísum. Þessar vörur eru þó ekki barnamatur í eiginlegum skilningi, því til að svo sé þarf að koma fram að þær séu ætlaðar börnum yngri en 3 ára. Þessar matvörur falla því ekki undir þær takmörkuðu reglugerðir sem gilda um tilbúna fæðu fyrir börn undir 3 ára aldri, til dæmis hvað varðar salt- og sykurinnihald. Þetta sé ekki alltaf augljóst og því þurfi foreldrar að vera vakandi.
Við spyrjum Birnu að lokum hvort þessi þróun gefi ekki tilefni til að herða á þeim reglum sem gilda um barnamat. „Jú sannarlega og það er ákall víða frá. Vonandi þokast eitthvað í þeim málum.“
Þetta vefsvæði er kostað af árgjöldum félaga í Neytendasamtökunum.
Ef þú ert ekki þegar í samtökunum biðjum við þig að íhuga að ganga í þau. Árgjaldið er 7.900 kr.
