Neytendasamtökin hafa fengið fjölda kvartana vegna bílastæðamála á undanförnum tveimur árum. Kvartanir snúa nær alfarið að háum vangreiðslugjöldum sem geta numið frá 1.500 kr. til 7.500 kr. Gjöldin eru oftast lögð á án fyrirfram tilkynningar og virðast langtum hærri en það tjón eða kostnaður sem þjónustuveitandi verður fyrir. Það vekur að mati Neytendasamtakanna upp áleitnar spurningar um hvort um sé að ræða tekjuöflun fremur en endurgreiðslu á raunverulegu tjóni eða kostnaði seljanda.
Úrskurðir Neytendastofu og áhrif þeirra
Neytendastofa hefur komist að þeirri niðurstöðu að fjögur fyrirtæki hafi brotið gegn lögum um góða viðskiptahætti sem og reglum um verðmerkingar með því að veita ekki upplýsingar um öll gjöld tengd stæðunum. Taldi stofnunin afmörkun gjaldskyldra bílastæða ekki nægilega skýra auk þess viðskiptahættir væru villandi. Neytendasamtökin taka undir niðurstöðu en telja brotin mun víðtækari og varða við fleiri lög. Þar sem Neytendastofa tekur ekki fyrir kröfur einstaklinga á hendur fyrirtækjunum, hafa Neytendasamtökin óskað eftir upplýsingum frá fyrirtækjunum fjórum hversu miklar tekjur þau hafi haft af vangreiðslugjöldum og hvort þau muni hafa frumkvæði af því að endurgreiða neytendum gjald sem hefur verið innheimt með ólögmætum hætti.
Hvetja Neytendasamtökin neytendur sem greitt hafa slík vangreiðslugjöld til að setja sig í samband við fyrirtækin og óska eftir endurgreiðslum. Til dæmis er hægt að notast við eftirfarandi texta og setja staðfestingu á greiðslu gjaldanna í viðhengi:
Góðan dag
Ég óska eftir endurgreiðslu á vangreiðslugjaldi/gjöldum að upphæð kr. ___ sem ég innti af hendi dags. ______.
Með góðri kveðju,
Nafn og kennitala
Til hægðarauka eru hér tölvupóstfang fyrirtækjanna fjögurra:
Isavia: parking@kefairport.is
Easy park: hjalp@easypark.net
Parka: fyrirtaeki@parka.is
Green parking: hjalp@greenparking.is
Þó enn sé ekki búið að úrskurða í málum annarra fyrirtækja, telja Neytendasamtökin vangreiðslugjöld þeirra einnig ólögmæt og beri því að endurgreiða. Hér eru tölvupóstföng þeirra:
Gulur bíll: gulur@gulur.is
115 Security: 115@115.is
Neytendasamtökin óska eftir því að fá að frétta af viðbrögðum félaganna, bæði góðum og slæmum.
Ágreiningur af ýmsum toga
Bílastæðamálin sem Neytendasamtökin fengið á borð til sín eru af fjölbreyttum toga en öll varða þau álagningu vangreiðslugjalds. Sá fjöldi mála sem samtökunum berst, sem og eðli málanna, bendir ekki til þess að neytendur séu vísvitandi að koma sér undan því að greiða bílastæðagjöld. Þvert á móti hafa samtökin aldrei fengið þess háttar kvörtun. Í öllum tilfellum kvartar fólk þar sem það hefur ekki fengið færi á að greiða bílastæðagjaldið áður en hátt innheimtugjald hefur verið lagt á.
- Ökumenn eru lengur á stæði en þeir átta sig á (mjög algengt á flugvöllum Isavia þar sem fyrstu mínúturnar eru gjaldfrjálsar).
- Ökumenn átta sig ekki á því að bílastæði eru greiðsluskyld (merkingar eru óskýrar, framkvæmdir við stæði, dimmt úti og lýsing léleg, bílastæði áður verið frítt)
- Ökumenn greiða röngu fyrirtæki (svo sem í bílakjallara Hörpu þar sem fleiri en einn rekstraraðili eru með samliggjandi stæði).
- Greiðslustaðir eru bilaðir eða smáforrit virka ekki
- Óljóst hverjum á að greiða fyrir bílastæði
Ýmsir rekstraraðilar bjóða upp á bílastæðaþjónustu á Íslandi. Þrátt fyrir að framsetning skilmála fyrirtækjanna sé með ýmsum hætti og gjaldið heiti mismunandi nöfnum, er þó bersýnilega í öllum tilvikum um sambærilegar forsendur að ræða. Fyrirtæki krefur neytanda um vangreiðslugjald vegna þess að neytandi hefur ekki greitt samhliða notkun með þeirri greiðsluaðferð sem fyrirtækið krefst innan tiltekinna tímamarka frá 24 til 48 klst).
Lögmæti slíkra vangreiðslugjalda, sem lögð eru á vegna ógreiddra bílastæðagjalda, ráðast af tveimur meginsjónarmiðum: annars vegar hvort slík gjaldtaka falli undir gildissvið innheimtulaga , og hins vegar hvort gjöldin og/eða fjárhæð þeirra geti talist ósanngjarn samningsskilmáli í skilningi 36. gr. samningalaga eða 36. gr. c í sömu lögum.
Dulbúin innheimta
Neytendasamtökin telja að álagning vangreiðslugjalda sé í raun innheimta sem ætti að falla undir innheimtulög. Hámarkskostnaður vegna innheimtuviðvörunar er samkvæmt reglugerð 950 kr. og fyrir milliinnheimtubréf vegna höfuðstóls allt að 2.999 kr. er hámarkið 1.300 kr. Vangreiðslugjöld á bilinu 1.500 kr. til 7.500 kr. eru því langt umfram þessi mörk.
Samtökin telja ekki óeðlilegt að seljendur vöru og þjónustu fái fjárbætur í formi lögbundinna dráttarvaxta, sé krafa ekki greidd á réttum tíma. Það skýtur hins vegar skökku við að refsing fyrir að greiða ekki bílastæðagjald innan 48 klukkutíma geti numið fleiri þúsundum króna.
Þá er rétt að benda á að samkvæmt 1. gr. innheimtulaga gilda lögin um „frum- og milliinnheimtu gjaldfallinna peningakrafna fyrir aðra eða vegna eigin starfsemi“. Ógreitt bílastæðagjald telst vera gjaldfallin peningakrafa. Ef vangreiðslugjaldið er álitið kostnaður vegna innheimtu þessarar kröfu ættu ákvæði innheimtulaga því að eiga við. Þá segir í 6. gr. reglugerðar nr. 37/2009: „Óheimilt er að leggja á prósentugjöld miðað við skuld, vanskilagjöld eða önnur samsvarandi gjöld.“ Sé vangreiðslugjaldið skilgreint sem slíkt „vanskilagjald“ eða „annað samsvarandi gjald“ gæti það verið óheimilt ef það bætist við eða kemur í stað leyfilegs innheimtukostnaðar. Í athugasemdum við 12. gr. í með frumvarpi, sem varð að innheimtulögum nr. 95/2008, kemur fram að fjárhæðin skuli taka mið af þeim kostnaði sem kröfuhafi verður fyrir og nauðsynlegur og hóflegur getur talist, með það að markmiði að kröfur á hendur skuldara verði ekki sendar í „óeðlilega dýra innheimtu“.
Samkvæmt innheimtulögum þarf jafnframt að senda skuldara skriflega innheimtuviðvörun áður en frekari innheimtuaðgerðir hefjast. Sú aðferð að krafan birtist í heimabanka án undangenginnar viðvörunar stangast því á við 7. gr. innheimtulaga.
Ekki liggur ennþá fyrir hvort eftirlitsstofnanir hér á landi túlki vangreiðslugjöld með sama hætti og umboðsmaður neytenda í Danmörku. Það er hins vegar athyglisvert að í dómi Hæstaréttar þar sem tekist var á um bílastæða- og vangreiðslugjöld er vangreiðslugjaldið kallað „innheimtugjald“ og í Landsréttir hafði verið talað um „innheimtukostnað“ í sama máli.
Vangreiðslugjöld skilgreind sem innheimta í Danmörku
Umræða um bílastæðagjöld einskorðast ekki við Ísland. Umboðsmaður neytenda í Danmörku gaf út álit árið 2024 sem varðaði vangreiðslugjald vegna bílastæðis við Árósarflugvöll. Líkt og víða hér á landi var bílnúmer skannað þegar keyrt var inn á og svo aftur út af stæðinu og gefinn 48 tíma frestur til að greiða gjaldið. Í stuttu máli komst Umboðsmaður að þeirri niðurstöðu að í tilliti laganna væri í raun um innheimtu að ræða. Hámarkskostnaður við innheimtuviðvörun væri mun lægri en vangreiðslugjaldið sem innheimt var. Benti Umboðsmaður á að reglur um hámark á innheimtuviðvörunum hefðu það markmið að tryggja seljanda sanngjarna þóknun vegna þeirrar vinnu að innheimta kröfu en væru ekki síður ætlaðar til að sporna gegn því að innheimta verði tekjulind í sjálfu sér.
Að mati Neytendasamtakanna er alvarlegt að fyrirtæki komist upp með að stunda innheimtu sem þessa eftirlitslaust. Ekki er deilt um það hvort að ökumaður sem leggur í gjaldskylt stæði eigi að greiða umsamið bílastæðagjald. Það er hins vegar með öllu óeðlilegt að rekstraraðilar bílastæða geti ákveðið upp á sitt einsdæmi að innheimta sektir sem nema margföldu gjaldi við að leggja bíl.
Augljóst er að rekstraraðilar bílastæða hafa fundið góða tekjulind í formi vangreiðslugjalda og notið þess að starfa óáreitt. Hafa samtökin sent erindi á öll helstu rekstrarfyrirtækin og kallað eftir upplýsingum um það hversu háar tekjur hafa runnið til fyrirtækjanna úr vösum neytenda í formi vangreiðslugjalda á undanförnum árum.
Ósanngjarnir samningsskilmálar
Óháð því hvort að vangreiðslugjald falli undir innheimtulög eða ekki þá má færa rök fyrir því að gjöldin séu í flestum tilfellum óhæfilega há. Þau flokkist því sem ósanngjarn skilmáliá grundvelli 36. gr. c.samningalaga. Það má rökstyðja með því að fjárhæð vangreiðslugjaldsins (1.500 kr. til 7.500 kr.), virðist oft margfalt hærri en upphaflegt bílastæðagjald og hugsanlegt tjón eða kostnaður rekstraraðila. Í því samhengi er sérstaklega vísað til dómaframkvæmdar Evrópudómstólsins, t.d. mál C-321/22 (Provident Polska) þar sem staðfest var að skilmáli um þjónustugjald lánveitanda gæti talist óréttmætur í skilningi ef hann væri óeðlilega hár í samburði við veitta þjónustu.
Einnig þarf að meta hvort skilmálinn eða fyrirkomulag þjónustuveitanda uppfylli kröfur um gagnsæi, þ.m.t. hvort neytandi hafi í reynd samþykkt vangreiðslugjaldið með lagalega bindandi hætti. Kröfur um að neytandi samþykki með afdráttarlausum hætti verð fyrir þjónustu koma fram með ýmsum hætti í íslenskri neytendalöggjöf. Er ekki síst áhersla á upplýsingaskyldu seljanda og nauðsyn þess að neytandi sé upplýstur um heildarverð áður en samningur er gerður. Þá eru sérstakar kröfur sem gilda um samþykki fyrir viðbótarkostnaði. Í lögum um neytendasamninga er til að mynda lögð rík áhersla á upplýsingaskyldu seljanda. Neytandi á þannig rétt á upplýsingum um „heildarverð vöru eða þjónustu, þ.m.t. öll opinber gjöld,“ áður en samningur er gerður. Sé ekki hægt að reikna út verðið fyrir fram skal upplýsa um hvernig það er reiknað út og allan viðbótarkostnað. Þá er einnig gerð krafa um það í lögunum að seljandi „óski eftir ótvíræðu samþykki neytanda fyrir hvers konar viðbótargreiðslum“ umfram þá greiðslu sem samþykkt var fyrir meginskyldu seljandans.
Jafnframt er bent á þá meginreglu neytendaréttar að samningsskilmálar skuli ávallt vera orðaðir á eðlilegu og skiljanlegu máli lögum samkvæmt. Ef merkingar við bílastæði eru óskýrar eða ef upplýsingar um vangreiðslugjöld eru ekki nægilega aðgengilegar eða skiljanlegar, gæti það talist brot á upplýsingaskyldu rekstraraðila.
Ólögmæt gjöld
Neytendasamtökin telja að vangreiðslugjöldin séu ólögmæt þar sem eftirfarandi á við:
- Þau eru lögð á án fullnægjandi innheimtuviðvörunar eða í stríði við góða innheimtuhætti samkvæmt 6. gr. og 7. gr. innheimtulaga nr. 95/2008.
- Þau eru viðbótargreiðslur í skilningi 2. mgr. 26. gr. laga um neytendasamninga nr. 16/2016 sem ótvírætt samþykki hefur ekki verið veitt fyrir.
- Þau eru óhæfilega há og ekki í samræmi við raunverulegt tjón fyrirtækisins eða kostnað, heldur fremur til tekjuöflunar, og teljast því ósanngjörn eða andstæð góðri viðskiptavenju samkvæmt 36. gr. og 36. c gr. samningalaga nr. 7/1936.
- Þau eru ekki kynnt á skýran og gagnsæjan hátt í samningsskilmálum, og brjóta þannig gegn kröfum laga um neytendasamninga og annarri löggjöf um neytendavernd (sbr. meginreglur sem innleiddar eru með lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, og 3. gr. tilskipunar 93/13/EBE).
Skýrar leikreglur, takk!
Neytendasamtökin hvetja stjórnvöld til að setja skýrar og sanngjarnar leikreglur um gjaldskyld bílastæði með greiðum leiðum fyrir neytendur til að fá úrlausn sinna mála. Ekki þarf að finna upp hjólið í þeim efnum, leita má í smiðju Dana sem hafa í rúman áratug haft slíkar reglur.
